Bazylika katedralna
Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

Kult Matki Bożej Łowickiej

Matka Boża Łowicka
koronowana
5 października 2002 roku

data nadania tytułu
bazyliki mniejszej
 
25 marca 1999 roku  

Diecezja Łowicka

Obraz MB

W XII wieku na zachodnim Mazowszu zaczął się formować ważny ośrodek życia religijnego i politycznego. Najstarsza wzmianka o grodzie łowickim pochodzi z bulli papieża Innocentego II z 1136 roku. Przed 1136 rokiem Łowicz nadano arcybiskupom gnieźnieńskim, który stał się miastem rezydencjonalnym Prymasów Polski. Prawa miejskie i prawo bicia własnej monety gród otrzymał w 1298 roku W 1335 roku rozpoczęto tu w miejsce drewniano-ziemnego grodu, budowę murowanego gotyckiego zamku, który po rozbudowie stał się rezydencją prymasów. Przez długie lata było to centrum administracyjne najstarszej polskiej archidiecezji. W okresie renesansu Łowicz i dwór prymasowski był wybitnym ośrodkiem myśli humanistycznej. Czynna była również drukarnia.
Przy kolegiacie łowickiej funkcjonowała najstarsza w kraju filia Uniwersytetu Krakowskiego. W okresie bezkrólewia Łowicz spełniał funkcję „drugiej stolicy” Rzeczypospolitej. Okres rozkwitu miasta, położonego na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych i handlowych, przerywa czas wojen szwedzkich. Do rozbiorów Polski Łowicz spełniał ważną funkcję ośrodka kultury. W 1700 roku z inicjatywy prymasa Michała Radziejowskiego zostało utworzone seminarium duchowne. W XVIII wieku Ks. Stanisław Konarski na kapitule OO. Pijarów przedstawił projekt reformy szkolnictwa. Poparcie i przyjęcie tego projektu miało znaczący wpływ na wychowanie nowego pokolenia Polaków. Arcybiskupi starali się o rozwój gospodarczy i artystyczny miasta. Na potrzeby dworu prymasowskiego pracowali artyści tej miary co; Hieronim Canevasi, Willem van den Block, Jan Michałowicz z Urzędowa, Andrzej i Tomasz Poncini, Jan Chrzciciel Falkoni, Tylman z Gameren, Michał Anioł Palloni, Jakub Fontana, Jan i Bogumił Plersch, Efraim Szroeger i inni.
Najcenniejszym i najpiękniejszym obiektem Łowicza jest dawna kolegiata a obecnie katedra, nazywana czasami „Wawelem Mazowsza”. Jej początki sięgają XI wieku. Pierwszy kościół powstał tu około 1100 roku, z fundacji księcia rezydującego na Mazowszu. Arcybiskup gnieźnieński Wojciech Jastrzębiec 25 kwietnia 1433 r. kościołowi pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny nadał tytuł kolegiaty i ustanowił przy niej kapitułę. Kolegiata de facto pełniła funkcję katedry dla rezydujących w  arcybiskupów gnieżnieńskich. Chcąc podnieść rangę rezydencjonalnego Łowicza, prymas Henryk Firlej, w 1625 roku ofiarował świątyni relikwie św. Wiktorii i złożył je w renesansowej kaplicy Jakuba Uchańskiego. Pragnął uczynić Łowicz miejscem jej kultu. Dla relikwii głowy św. Wiktorii prymas ufundował złoty relikwiarz, wykonany przez polskiego złotnika Jana Szeflera. Dla pozostałej części relikwii ufundował srebrny, w formie trumienki relikwiarz. W 1663 roku na prośbę rajców łowickich kapituła ustanowiła specjalne nabożeństwo ku czci patronki miasta św. Wiktorii. Do relikwii tej świętej Męczennicy pielgrzymowali wielcy tego świata i mieszkańcy Księstwa Łowickiego.
W  latach 1625-1668 z polecenia i funduszów prymasa Macieja Łubieńskiego wg projektu Tomasza i Andrzeja Poncino nastąpiła barokizacja świątyni, którą 1 października 1668 konsekrował arcybiskup Mikołaj Prażmowski. W stanie niezmienionym kolegiata przetrwała do drugiej wojny światowej. We wrześniu 1939 r. w czasie bitwy nad Bzurą spłonęła więźba dachu i wież, organy i kilka zabytkowych obrazów. Już podczas okupacji nastąpiła odbudowa świątyni ze zniszczeń wojennych.
Architekturę katedry współtworzy sześć kaplic. Najpiękniejsze z nich to: renesansowa kaplica Tarnowskich i klasycystyczna św. Wiktorii. Wyposażenie świątyni związane jest z najwybitniejszymi twórcami kultury polskiej. Sama świątynia jest nekropolią dwunastu prymasów pochowanych w podziemiach kościoła i wielu innych znakomitych duchownych powiązanych z dworem prymasowskim. Wnętrze o wystroju renesansowo-barokowym. Ołtarz główny zbudowano według projektu Efraima Schroegera w XVIII wieku i ozdobiono rzeźbami dłuta Jana Jerzego Plerscha. Katedra posiada bogate wyposażenie wczesnobarokowe i barokowe, nagrobki renesansowe i barokowe.Przy świątyni pięć kaplic prymasowskich. Kaplica Lipskiego: ołtarz wg proj. J. Fontany, polichromie A. Swacha. Kaplica prymasa Adama Ignacego Komorowskiego: łaskami słynący krucyfiks z XVI w., nagrobek prymasa przypisywany J.Ch. Redlerowi. W nawie północnej barokowe epitafium prymasa Prażmowskiego oraz dwie płyty spiżowe zakrywające krypty grobowe. W prezbiterium nagrobki prymasów Przerębskiego, Leszczyńskich, Firleja autorstwa H. Canavesiego, J. Fontany, A. van den Block'a i W. Richtera. Kaplica Uchańskiego wg proj. Jana Michałowicza z Urzędowa, przebudowana klasycystycznie, ołtarz św. Wiktorii patronki Łowicza, starochrześcijańska tablica nagrobna Św. Wiktorii z IV wieku, pochodząca z jej grobu w katakumbach na Via Salarice w Rzymie. Obok kaplicy renesansowy nagrobek prymasa Uchańskiego, ostatnie dzieło Michałowicza. Kaplica prymasa Wężyka: ołtarze św. Jana Nepomucena i św. Anny wg proj. K. Baya, sklepienie w typie lubelskim. Kaplica prymasa Tarnowskiego: renesansowy nagrobek ojca prymasa Tarnowskiego oraz rzeźby w ołtarzu autorstwa W. van den Block'a, posągi Ewangelistów wykonał S. Świątkiewicz. W nawie głównej liczne ołtarze boczne, pod chórem dwukondygnacyjny, renesansowy nagrobek Śleszyńskich; sztukaterie nawy wykonał J.Ch. Falconi. Od 1719 r. łaskami słynący obraz Matki Bożej Łowickiej ukazanej w typie wizerunku Matki Bożej Śnieżnej, ukoronowany 5 pażdziernika 2002 roku. Organy katedry zbudował w latach 1942-1943 Wacław Biernacki z Warszawy. Instrument o dwóch manuałach, klawiaturze nożnej, posiadał 30 głosów. Staraniem biskupa Józefa Zawitkowskiego w latach 1989 i 1992 dokonano przebudowy organów. Wyposażono je w trzy klawiatury ręczne, a dyspozycję powiększono do 41 głosów. Prace organmistrzowskie wykonała firma Jan Zych i Syn z Wołomina. W skarbcu przechowywane są przedmioty i pamiątki ofiarowane świątyni przez prymasów i kanoników związanych z kolegiatą i dworem prymasowskim. W kapitulnej bibliotece znajdują się rękopisy, inkunabuły i starodruki.
25 III 1992 roku Papież Jan Paweł II bullą „Totus Tuus Poloniae populus” ustanowił Diecezję Łowicką, prymasowską kolegiatę podniósł do godności katedry a świętą Wiktorię tak mocno związaną z dziejami miasta ogłosił patronką nowopowstałej Diecezji. W 1999 roku Jan Paweł II podniósł katedrę łowicką do rangi Bazyliki Mniejszej.